Ustawa o azbeście – coraz mniej czasu na usunięcie szkodliwych wyrobów

Ustawa o azbeście – nowe regulacje dotyczące wyrobów azbestowych

Od 2009 r. Polska realizuje „Program oczyszczania kraju z azbestu na lata 2009-2032”, którego głównym celem jest usunięcie i unieszkodliwienie wyrobów zawierających azbest, a także zminimalizowanie spowodowanych jego obecnością negatywnych skutków zdrowotnych i środowiskowych. Mimo działania tego programu, jak wynika z danych przedstawionych na rządowej stronie Baza Azbestowa, w Polsce nadal pozostaje prawie 7 mln ton zinwentaryzowanych i pozostających do unieszkodliwienia wyrobów azbestowych. Obecnie obowiązujące przepisy dotyczące tego rodzaju wyrobów – wprowadzające zakaz ich stosowania, a także określające zasady bezpiecznego ich usuwania lub zabezpieczania – zostały zawarte w kilku aktach normatywnych: ustawie z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest oraz rozporządzeniach. Nadchodzące nowe przepisy, które ma wprowadzić ustawa o wyrobach zawierających azbest (tzw. ustawa o azbeście), wynikają nie tylko z potrzeby usprawnienia istniejącego systemu, lecz także z obowiązku wdrożenia przez Polskę unijnych regulacji – dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2668 z dnia 22 listopada 2023 r. w sprawie zmiany dyrektywy 2009/148/WE w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu w miejscu pracy (Dz. Urz. UE L 2023/2668 z 30.11.2023). Mimo wyznaczonego na 21 grudnia 2025 r. terminu na wprowadzenie unijnych wymogów do polskiego systemu prawnego jak dotąd nie udało się zakończyć prac legislacyjnych przed tą datą i projekt cały czas znajduje się na etapie uzgodnień rządowych.

Jakie obowiązki w nowej ustawie o wyrobach azbestowych?

Jak czytamy na rządowej stronie poświęconej projektowi, nadchodząca ustawa o azbeście – oprócz uzgodnienia regulacji w tym zakresie z prawem UE – ma przede wszystkim uporządkować i zaktualizować dotychczasowe przepisy, zwłaszcza w zakresie bezpieczeństwa pracowników. I tak, zgodnie z zakładanymi zmianami, pracownicy narażeni na kontakt ze szkodliwymi wyrobami (w tym zajmujący się usuwaniem i zabezpieczaniem wyrobów azbestowych) będą musieli przejść odpowiednie szkolenia, o zakresie dostosowanym do rodzaju prowadzonych prac. W nadchodzących przepisach zostaną uregulowane kwestie finansowania procesu usuwania wyrobów zawierających azbest. Zaplanowano również wprowadzenie administracyjnych kar pieniężnych za niedopełnienie obowiązków czy inne działania sprzeczne z ustawą.

Główne zmiany w nowej ustawie o azbeście

• Nowy system sprawozdawczy – zniesienie obowiązku składania corocznej informacji o wyrobach zawierających azbest, wystarczające będzie złożenie deklaracji aktualizacyjnej w przypadku zaistnienia zmian.
• Wprowadzenie administracyjnych kar pieniężnych za nieprzestrzeganie przepisów ustawy, m.in. niezłożenie deklaracji, brak odpowiedniego przeszkolenia ekip usuwających wyroby azbestowe czy przeprowadzanie prac bez stosownego zezwolenia.
• Wprowadzenie zasad finansowania procesu usuwania wyrobów zawierających azbest.
• Obowiązek usunięcia wyrobów zawierających azbest najpóźniej do 31 grudnia 2032 r.
• Uregulowanie rynku wykonawców – wprowadzenie obowiązku uzyskania zezwolenia przez wykonawców zajmujących się usuwaniem lub zabezpieczaniem materiałów azbestowych, a także zamieszczenie wykazu osób/podmiotów z uprawnieniami w Bazie Azbestowej.
• Wprowadzenie szkoleń dotyczących postępowania z wyrobami zawierającymi azbest – dostosowanych do rodzaju wykonywanych prac i stopnia narażenia na szkodliwe oddziaływanie azbestu.
• Nałożenie na wykonawców obowiązku sporządzenia i aktualizowania oceny ryzyka zawodowego pracowników związanego z narażeniem (bezpośrednim i pośrednim) na oddziaływanie wyrobów azbestowych.
• Możliwość trwałego zabezpieczenia wyrobów zawierających azbest zamiast jego usuwania w miejscach o utrudnionym dostępie – dotyczy podziemnych instalacji (ciepłowniczych, elektroenergetycznych oraz wyłączone z eksploatacji wodociągowych i kanalizacyjnych), dróg utwardzonych odpadami zawierającymi azbest, materiałów znajdujących się w ścianach (płyt warstwowych, płyt żeberkowych).

Ustawa o azbeście – terminy i kary finansowe

W zakresie obowiązków sprawozdawczych nowa ustawa o azbeście zastąpi dotychczasowy obowiązek corocznego składania informacji o wyrobach azbestowych obowiązkiem jednorazowego złożenia deklaracji. Należy to zrobić w ciągu 12 miesięcy od daty wejścia w życie przepisów ustawy. W razie zaistnienia jakichkolwiek zmian (np. usunięcia wszystkich lub części tego rodzaju materiałów) w ciągu 30 dni od ich zaistnienia będzie trzeba złożyć stosowną aktualizację. Osoby fizyczne niebędące przedsiębiorcą deklarację będą składać do właściwego wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Z kolei przedsiębiorcy, osoby prawne, jednostki organizacyjne (oraz inni „użytkujący” niebędący osobą prywatną) – do marszałka województwa.

Kary za niedopełnienie obowiązków

Zgodnie z projektem ustawy za niedopełnienie obowiązku złożenia lub aktualizacji deklaracji przez osoby fizyczne niebędące przedsiębiorcami przewidziano karę administracyjną w granicach 500-1000 zł, nie więcej jednak niż 5 tys. zł w ciągu jednego roku. Kary administracyjne będą nakładane również na wykonawców, którzy nie dopełnią obowiązków przewidzianych w nowych przepisach. I tak, przykładowo, za niesporządzenie oceny ryzyka zawodowego czy brak odpowiednich szkoleń pracowników narażonych na działanie azbestu przewidziano kary finansowe za każde z tych naruszeń: od 1 do 20 tys. zł (nie więcej niż 200 tys. zł łącznie w roku).

Kiedy nowe przepisy?

Projekt ustawy o azbeście pozostaje na etapie prac rządowych i jak dotąd brak informacji o konkretnych datach zakończenia ich procedowania. Po przyjęciu przez Radę Ministrów zostanie skierowany do Sejmu na kolejny etap ścieżki legislacyjnej. Wprawdzie nie podano przewidywanego terminu skierowania projektu do prac sejmowych, ale można zakładać, że nastąpi to niebawem, gdyż wyznaczony na wdrożenie unijnych przepisów termin, upłynął już w grudniu 2025 r.