Szalunki budowlane – rodzaje i kryteria doboru

Szalunki budowlane – czym są szalunki i w jakim celu się je wykorzystuje

Szalunki budowlane pełnią kluczową funkcję we wznoszeniu monolitycznych konstrukcji betonowych. Formują i podtrzymują masę betonową do czasu osiągnięcia przez nią docelowego kształtu oraz wytrzymałości. W zależności od zastosowanego materiału oraz przeznaczenia wyróżnia się różne rodzaje szalunków. Stosuje się szalunki drewniane (stąd również nazwa: deskowanie), metalowe, aluminiowe czy wykonane z tworzyw sztucznych. Ze względu na przeznaczenie szalunki budowlane dzieli się na m.in.: fundamentowe, ścienne, stropowe, nadproży oraz szalunki schodowe. Na rynku znajdziemy również ofertę szalunków budowlanych traconych, które pozostawia się w konstrukcji jako jej część. Niektóre z rozwiązań traconych mogą dodatkowo pełnić funkcję izolacyjną, a także zwiększać nośność konstrukcji.

Jak wynika z normy PN-EN 13670:2011 „Wykonywanie konstrukcji z betonu”, najważniejszym wymogiem względem deskowania jest to, by było zdolne przenosić przewidywane obciążenia, które na nie oddziałują podczas całego procesu budowlanego. Ponadto sztywność deskowań powinna utrzymać określone tolerancje i odchyłki dla danej konstrukcji, aby nie zagrażały one integralności formowanego elementu konstrukcyjnego. Istotne jest również, by podczas montażu, eksploatowania czy demontażu deskowania nie pogorszyły kształtu oraz trwałości obiektu. Wykonywane szalunki budowlane powinny również spełniać wymagania zawarte w odpowiednich normach europejskich.

Podział szalunków ze względu na przeznaczenie

Ze względu na miejsce zastosowania szalunki budowlane dzieli się m.in. na: szalunki fundamentowe, ścienne, stropowe i słupowe.

Szalunki fundamentowe

Szalunki przeznaczone do formowania fundamentów najczęściej wykonuje się z desek drewnianych, płyt lub elementów metalowych (stal/aluminium) – odpowiednio dobranych do wymaganych obciążeń konstrukcji. Dostępne są również rozwiązania systemowe, składające się ze stalowej ramy wypełnionej sklejką. Wybór optymalnego rozwiązania zależy przede wszystkim od rodzaju, nośności i głębokości przemarzania gruntu. Jeśli istotnym kryterium jest również tempo wykonywanych prac, warto rozważyć wybór gotowych rozwiązań systemowych, niewymagających – jak w przypadku standardowego deskowania – czasochłonnej budowy szalunków z desek i stempli.

Szalunki ścienne

Służą do betonowania pionowych elementów – ścian, ścian fundamentowych. Tradycyjnie robione z desek, dziś często jako systemowe ramy stalowe z poszyciem z wodoodpornej sklejki. Systemowe panele ścienne występują w różnych gabarytach (lekko- lub ciężkozbrojone) i umożliwiają szybki montaż oraz uzyskanie równej powierzchni gotowej ściany.

Szalunki stropowe

Pozwalają na formowanie stropów i stropodachów. Mogą to być tradycyjne deski albo, częściej, gotowe systemy z dźwigarami i podporami stalowymi albo aluminiowymi, na których układa się płytę szalunkową (sklejkę lub inny panel). Szalunki stropowe dzieli się na ręczne (małowymiarowe) oraz montowane za pomocą dźwigów (wielkowymiarowe). Dzięki regulowanym podpórkom można je dopasować do różnych grubości i odkształceń płyty, uzyskując stabilną konstrukcję nośną.

Szalunki słupowe

Przeznaczone do betonu wylewanego w pionowych, zazwyczaj prostokątnych lub okrągłych deskowaniach. Standardowe formy słupowe to gotowe panele (stalowe lub aluminiowe) dostosowane do wymiarów słupa. Pozwalają na wielokrotne użycie oraz łatwy montaż i demontaż. W wypadku nietypowych przekroi wykorzystuje się formy drewniane lub składane, umacniane stężeniami.

Z jakich materiałów wykonuje się szalunki budowlane?

Współczesne systemy szalunkowe wykorzystują różne materiały, od których zależy przebieg, trwałość i efektywność procesu budowlanego.

• Drewno i płyty drewnopochodne – charakteryzują się łatwością obróbki i niskimi kosztami. Największą wadą szalunków drewnianych pozostaje ograniczona liczba cykli ich użycia oraz dłuższy czas montażu.
• Stal – zapewnia wysoką wytrzymałość na obciążenia. Stalowe elementy można wielokrotnie montować, uzyskując jednolitą, gładką powierzchnię, jednak ich ciężar przekłada się na większe nakłady montażowe i wymagania sprzętowe.
• Aluminium – główną zaletą jest jego wytrzymałość przy stosunkowo małym ciężarze, co ułatwia montaż szalunków aluminiowych (zwłaszcza wielkopowierzchniowych) i minimalizuje zużycie siły roboczej. Profile aluminiowe łączy się z wodoodporną sklejką lub kompozytem, tworząc lekkie, a jednocześnie trwałe panele.
• Tworzywa sztuczne (PP, kompozyty) – wykonane z nich szalunki zyskują popularność dzięki odporności na korozję, łatwości czyszczenia i niskiej masie. Ich główną wadą jest ograniczona odporność na wysoką temperaturę oraz relatywnie wysoki koszt jednostkowy. Stosuje się je głównie w prefabrykacji lub budownictwie modułowym, gdzie mogą pełnić powtarzalne formy.

Szalunki budowlane specjalne i systemowe

Oprócz powyższych klasycznych form coraz częściej używa się gotowych systemów szalunkowych (przemysłowych). Są one zbudowane z prefabrykowanych, modułowych elementów – zwykle stalowych lub aluminiowych ram z wodoodporną sklejką lub płytą trójwarstwową. Systemowe szalunki mają wiele zalet: szybki montaż („gotowe do użytku” panele łączy się za pomocą zamków), wielokrotne użycie bez konieczności dorabiania elementów, a także precyzyjne wymiary formy gwarantujące estetyczny beton. Konstrukcje te wykonuje się z zachowaniem dużej dokładności, co pozwala uzyskać idealnie równe powierzchnie bez dodatkowego tynkowania betonu. Używa się ich tam, gdzie liczy się szybkość i powtarzalność (budownictwo wielkopowierzchniowe, mostowe, tunele, garaże, wysokie budynki).

Dla porównania, deskowanie tradycyjne pełne (z desek) używane jest zwykle tylko w małych projektach lub przy nietypowych elementach, gdyż jego montaż jest czasochłonny. Pozwala uzyskać dowolne kształty, ale wymaga wielu prac stolarskich i nie nadaje się do szybkiego budowania dużych powierzchni. Dlatego na placach budów coraz rzadziej spotyka się szalunki całkowicie drewniane – wypierają je systemy z metalowymi elementami i sklejką.

Rozwiązania systemowe

• Deskowanie ślizgowe (ciągłe) – systemy montowane jako jednolita forma, która jest stopniowo podnoszona w miarę betonowania (np. ściany kominów, zapór). Pozwala na nieprzerwane wylewanie bez demontażu formy. Wykorzystuje się je przy budowie wysokich, pionowych konstrukcji o stałej grubości – formę przesuwa się np. za pomocą podnośników.
• Deskowanie wspornikowe – wykorzystywane przy wylewaniu elementów wysuniętych (balkonów, płytek mostów, tarasów). Działa poprzez system rygli mocowanych do pionowego poszycia, które przenoszą obciążenia na szalunki główne lub na konstrukcję pomocniczą.
• Deskowanie przetaczane (tunelowe) – spotykane przy budowie tuneli, kolektorów kanalizacyjnych i długich wiaduktów. Są to konstrukcje jezdne (np. na szynach) z opuszczonym rusztowaniem, na którym montuje się formę ścian i stropów równocześnie. Umożliwiają szybkie betonowanie kolejnych odcinków bez konieczności podnoszenia pojedynczych elementów.

Każdy system szalunkowy spełnia też wymagania BHP i musi być stosowany zgodnie z instrukcją producenta. Zaleca się regularne szkolenia monterów i kontrolę stanu elementów (np. zamków, podpór, ściągów), aby zachować bezpieczeństwo i trwałość deskowania.

Szalunki budowlane – które rozwiązanie wybrać?

Wybierając szalunki budowlane, projektanci i kierownicy budowy biorą pod uwagę wiele czynników. Do jednych z podstawowych należą rodzaj konstrukcji i elementu – do ścian wybierane są typowe panele pionowe, do stropów – systemy stropowe, do fundamentów – lekkie modułowe formy. Dla małych fundamentów najlepiej stosować lekkie szalunki z małymi modułami (bez użycia dźwigu), natomiast dla dużych płyt fundamentowych – długie panele montowane żurawiem. Wybór uzależniony jest od wymiarów, kształtu i wymaganego efektu (np. wykończenie betonu). Istotne są również warunki gruntowe i wykopu – stabilność podłoża determinuje wytrzymałość szalunku, zwłaszcza przy ścianach wykopów. W gruntach luźnych czy podmokłych stosuje się cięższe konstrukcje skrzyniowe o dużej nośności, dostosowane do parcia gruntu. Przy głębokich wykopach stosuje się specjalne odeskowania boksów lub ekrany zabezpieczające.

Dla wielu inwestorów jednym z podstawowych kryteriów będzie czas realizacji i cykl betonowania – jeśli planujemy szybkie tempo prac (krótki harmonogram), warto zastosować systemowe formy, które przyspieszą montaż i pozwolą wykonać większą liczbę cykli w krótszym czasie. Lepsze technicznie rozwiązanie (choć droższe na m²) może znacząco skrócić czas budowy i obniżyć całkowite koszty inwestycji. Przy ograniczonym budżecie można rozważyć formy tańsze (np. tradycyjne drewniane), lecz należy pamiętać, że niższa cena jednostkowa może wydłużyć realizację projektu.

W niektórych inwestycjach wybór odpowiedniego rodzaju szalunków będzie uzależniony od wymagań technologicznych i projektowych – należą do nich m.in. rodzaj betonu (np. architektoniczny, samozagęszczalny) i sposób betonowania (np. wymagany stopień wygładzenia). W praktyce wybór szalunku pozostawia się zazwyczaj doświadczonym wykonawcom i konstruktorom. Projektant określa założenia techniczne oraz przedstawia wytyczne, a firma szalunkowa dostarcza rozwiązanie dobrane do warunków. Każdorazowo należy sprawdzić, czy używane szalunki mają odpowiednią nośność na obliczeniowe parcie betonu i czy system odpowiada geometrii projektowanej konstrukcji.